یازان:یونس حسین اوف
الیفبامیزا كؤچورن:بابك دلالی ممقانی
قاراباغ خانلیغئ نین سیاسی،ایقتیصادی و مدنی
تاریخینی اؤیرنمك اوچون میرزه آدئ گؤزل به یین «قاراباغ نامه»، میرزه جمال بیك
جوانشیر قاراباغی نین «قاراباغ تاریخی» ،احمد بیك جوانشیر «١٧٤٧– ١٨٠۵اینجی ایللرده قاراباغ
خانلیغئ نین سیاسی وضعیّتینه داییر»، میرزه یوسف قاراباغی نین «تاریخ صافی» ،میر
مهدی خزانی نین «كتاب تاریخ قاراباغ»، رضاقولو بیك میرزه جمال اوْغلونون «پناه خان
و ابراهیم خانین قاراباغدا حاكیمیّتلری و او زامانین حادیثه لری»، میرزه رحیم فنا
نین «تاریخ جدید قاراباغ»، م. باهارلئ نین «احوالات قاراباغ»، حسن ایخفا علیزاده
نین «شوشا شهری نین تاریخی»، حسنعلی خان قاراداغی نین «قاراباغ ویلایتی نین قدیم
جدید كیفیّت و اؤوضاعلارئ» و عبّاسقولو آغا باكئ خانوفون «گولوستانی ارم» اثرلرینده
اوْلدوقجا قیمتلی معلوماتلار وار.
بونلاردان علاوه ١٨اینجی عصرین ایكینجی یاریسیندا
و ١٩اونجو عصرین اوّللرینده قاراباغ خانلیغئ نین سیاسی و ایقتیصادی تاریخینه عائد
سندلرده،تاریخی منبعلرده و سوْنراكئ دؤورلرده خانلیغین سیاسی و ایقتیصادی تاریخینه
حصر ائدیلن علمی اثرلرده قاراباغین ایّامی قدیم دن بری آذربایجان توْرپاغئ و
دؤولتی اوْلدوغو و اوْنون محض آذربایجان توركلرینه سؤیكندیگی ثبوت ائدیلمیشدیر.
«قاراباغ نامه» لرده و هابئله سایسیز – حئسابسیز تاریخی منبعلرده
گؤستریلیر كی،قاراباغ خانلیغئ نین مئیدانا چیخدیغئ كور – آراز آراسئ توْرپاقلاردا اهالی،دئمك اوْلار كی،باشدان – باشا موسلمان اهالیسی
اوْلموش،اوْنون یارادیجیلارئ آذربایجانین قدیم تورك بوْیلارئ نین نوماینده لری
سیراسیندان چیخمیش،بو خانلیق تورك اهالیسینه سؤیكه نن سیاسی قوروم كیمی تخمیناً ٧۵ایل
فعالیّت گؤسترمیشدیر.
«قاراباغ نامه» لر سالنامه خاراكتئری داشیدیقلارئ
و عینی تاریخی دؤورده باش وئرن حادیثه لری عكس ائتدیردیكلری اوچون بیر-بیرینی،اساساً،تكرار ائدیر. باشقا
جور ده اوْلا بیلمز.سالنامه لرین دیقّتله تحلیل ائدیلمه سی بئله بیر نتیجه یه گلمه
یه ایمكان وئریر كی،بوتون باشقا آذربایجان خانلیقلارئ كیمی قاراباغ خانلیغئ نین دا
مئیدانا چیخماسئ سوسیال – ایقتیصادی
و ایجتیماعی – سیاسی
پروسسلرین قانونی نتیجه لریندن بیری ایدی.
«قاراباغ نامه» لرین اوزون مودّت ایشیق اوزو
گؤرممه سی ده اوْنلارین تاریخچی عالیملرین نظریندن كناردا قالماسینا سبب
اوْلموشدور.بو قیمتلی تاریخی سالنامه لری دیقّتله آراشدیراركن گؤروروك
كی،اوْنلاردا ١٨اینجی عصرده و ١٩اونجو عصرین اوّللرینده قاراباغین،هم ده
بوتؤولوكده قوزئیلی – گونئیلی
آذربایجانین،هابئله بوتون جنوبی قافقازین و اؤن آسیانین حیاتیندا باش وئرمیش
موركّب ایجتیماعی–سیاسی
پروسسلرین اوبیئكتیو شكیلده ایشیقلا ندیر یلماسئ،بیر سیرا قارانلیق مطلب لره
آیدینلیق گتیریلمه سی،بدنام ارمنی لرین دونیایا سپه له دیكلری مكرلی یالانلارئ
پوچا چیخارماق اوچون قیمتلی معلوماتلار وار.
قایناقلارین تحلیلی بیر داها عیانی شكیلده ثبوت ائدیر
كی،قاراباغ خانلیغئ آذربایجان فئودال دؤولتی كیمی یارانمیش،ائله بو شكیلده ده
روسیا ایمپریاسئ نین تركیبینه قاتیلمیشدیر.١٤مای ١٨٠۵اینجی ایل تاریخلی كوره ك چای
موقاویله سینه سیسیانوف لا بیرلیكده قاراباغ خانئ ابراهیم خلیل خان جوانشیر ده
قوْل چكمیشدیر
سالنامه موالّیفلری قاراباغین تاریخی
جوْغرافیاسینئ، اوْنون داخیلینده و خاریجینده باش وئرن سیاسی حادیثه لری،هابئله
پناهعلی خانین و ابراهیم خلیل خانین دؤورلرینده تیكیلن شهر و تاریخی آبیده
لرحاقّیندا گئنیش معلومات وئریلیر.بو معلوماتلار خالقیمیزین تاریخی،معیشتی،تصرّوفاتئ،او
زامانكئ حیات طرزی نین بیر سیرا موهوم مطلب لرینه ایشیق سالماغا، ١٨اینجی عصرین
ایكینجی یاریسیندا بو بؤلگه لرده گئدن طالع یوكلو پروسسلرین اوبیئكتیو منظره سینی
یاراتماغا ایمكان وئریر.
میرزه آدئ گؤزل به یین و میرزه جمال بیك جوانشیر
قاراباغی نین اؤز سالنامه لرینی روسیا ایمپریاسئ نین جنوبی قافقازداكئ جانیشینلری
نین سیفاریشلری ایله یازدیقلارئ موطلق نظره آلینمالئ دیر.هر ایكی تاریخچی روسیا
ایمپریا سئ نین دؤولت ایداره لرینده قوللوق ائتمیشدیر.محض بو مقام روسیا سیاستی
ایله باغلئ بیر چوْخ حال لاردا بو قیمتلی قایناقلارین معلوماتلارینا دیقّتله
یاناشماغئ،اوْنلارئ باشقا مأخذلرله توتوشدورماق حئسابینا اصل حقیقتی آشكارا
چیخارماغئ طلب ائدیر.
میرزه آدئ گؤزل به یین «قاراباغ نامه» اثری تاریخی
مضمونونا گؤره خوصوصیله فرقله نیر.
میرزه جمال جوانشیر قاراباغی نین «قاراباغ تاریخی»
اثری ده باشقا سالنامه لرله موقاییسه ده اوْلدوقجا زنگین دیر. موالّیف پناهعلی خان
و ابراهیم خلیل خان دؤورلرینی داها دوْلغون تصویر ائدیر،تاریخی حادیثه لری
آردیجیللیقلا وئریر.میرزه جمال بیك جوانشیر اؤز اثرینده قاراباغین ایجتیماعی–ایقتیصادی وضعیّتینی ،كند
تصرّوفاتینئ، سووارما شبكه سینی،بئجه ریلن بیتكیلری، خانلارین و اوْنلارین
قوْهوملارئ نین املاكینئ،مداخیل و مخاریجلرینی،حربی قووّه لرینی و سایر اطرافلئ
گؤستریر.میرزه جمالین سالنامه سی موالّیفین یاشادیغئ دؤورون تأثیریندن ایره لی گلن
محدود جهتلرینه باخمایاراق،دیگر «قاراباغ نامه» لرله موقاییسه ده بؤیوك
اوستونلوكلره مالیك دیر.
میرزه یوسف قاراباغی نین «تاریخ صافی» اثری
اؤزوندن اوّلكی سالنامه لردن او قدر ده جیدّی شكیلده فرقلنمیر.او،میرزه آدئ گؤزل
به یین و میرزه جمال جوانشیرین قئید ائتدیكلری تاریخی حادیثه لری تكرار
ائدیر.موالّیفین اثری نین فرقلی جهتی اوْندان عیبارتدیر كی،او،اؤز اثرینده ارمنی
میلّتچیلیگینه داها چوْخ اوستونلوك وئریر.اوْنا گؤره ده میرزه یوسف قاراباغی نین
اثرینه داها چوْخ تنقیدی یاناشماق لازیمدیر.
احمد بیك جوانشیرین ١٧٤٧– ١٨٠۵اینجی ایللرده قاراباغ خانلیغئ نین سیاسی وضعیّتینه
داییر اثری ده دیگر سالنامه لر ایچه ریسینده اؤزونه مخصوص یئر توتور.اوْنو دا قئید
ائده ك كی،احمد بیك جوانشیر اؤز اثریندن دانیشاركن قئید ائدیردی كی،ایستیفاده
ائتدیگیم منبع لر میرزه آدئ گؤزل به یین،میرزه جمالین اثرلری و دیگر منبع لر
اوْلموشدور.احمد بیك جوانشیرین اثری نین فرقلی جهتلریندن بیری ده اوْندان عیبارتدیر
كی،او كوره ك چای موقاویله سینه ده موعیّن قدر دیقّت یئتیرمیشدیر.احمد به یین
اثرینده ابراهیم خلیل خانا قارشئ غرضچیلیك اؤزونو آیدین صورتده گؤستریر.موالّیف
هئچ بیر سبب اوْلمادان محمّد بیك جوانشیره حاقّ قازاندیرماغا چالیشیر.
میرزه مهدی خزانی نین «كتاب تاریخ قاراباغ» اثری
دیل و اوسلوبونا گؤره بیر قدر چتین اوْلسا دا،تاریخی باخیمدان چوْخ اهمیّتلی
دیر.او اؤز اثرینده قاراباغین مدنیّت ایله باغلئ مسأله لره داها چوْخ یئر
وئرمیشدیر . ١٩اونجو عصرین اوّللری آذربایجان مدنیّتی نین دوْلغون منظره سینی
یاراتماق اوچون بو،چوْخ موهوم مأخذ دیر.
رضاقولو بیك میرزه جمال اوْغلونون «پناه خان و
ابراهیم خانین قاراباغدا حاكیمیّتلری و او زامانین حادیثه لری» اثری، اؤزونون
اعتیراف ائتدیگی كیمی،آتاسئ نین اثری نین ییغجام خولاصه سیندن عیبارتدیر.لاكین هر
حالدا رضاقولو به یین سالنامه سینده بیر سیرا ماتریال لار وار كی،اوْنلار دؤرون
تاریخی نین داها دوْلغون یازیلماسئ اوچون فایدالئ اوْلا بیلر.
میرزه رحیم فنا نین «تاریخ جدید قاراباغ» اثری نین
بعضی حیصّه لری الده ائدیلمه دیگیندن اوْنون حاقّیندا تام تصوّور یاراتماق ایمكان
خاریجینده دیر.بو اثرده ده موالّیف
اؤزونون اوّل یازیلان سالنامه لری سانكی تكرار ائدیر.هر حالدا میرزه رحیم
فنانین سالنامه سی ده قاراباغین دوْلغون تاریخی نین یازیلماسئ باخیمیندان بیر سیرا
مزیّتلره مالیك دیر.اثرده قئید ائدیلن معلوماتلار،او دؤورون ایجتیماعی – سیاسی وضعیّتینی درك ائتمك باخیمیندان
خوصوصیله ماراق دوغورور.
قاراباغ خانلیغئ نین تاریخینه حصر ائدیلن سالنامه
لردن بیری ده م. باهارلئ نین «احوالات قاراباغ» اثری دیر.موالّیف اثرینده
قاراباغین تاریخیندن داها چوْخ اوْنون معمارلیق آبیده لرینه،تاریخی
شخصیّتلرینه،عادت و عنعنه لرینه ، ائتنوقرافیاسینا یئر وئریر.
آذربایجان مدنیّتی،خوصوصیله ده،اوْرتا عصرلر
مدنیّتی تاریخی اوزره قایناقلارین كاسادلیغئ شراییطینده بو،چوْخ قیمتلی منبع دیر.
حسن ایخفا علیزاده ده «شوشا شهری نین تاریخی»
اثرینی یازمیشدیر.او،اثرینده قاراباغ خانلیغئ نین مركزی شوشا شهری نین بونؤوره سی
نین قوْیولماسیندان بری باش وئرن حادیثه لری ایزله میش و مسجیدلرین اوزه ریندَكی
داش كیتابه لری ترجومه ائتمیشدیر.
قاراباغ تاریخینه حصر اوْلونان سالنامه لردن بیری
ده حسنعلی خان قاراداغی نین «قاراباغ ویلایتی نین قدیم جدید كیفیّت و اؤوضاعلارئ»
اثری دیر.بو اثر یاریمچیق و چوْخ قوصورلودور. موالّیف اثرینده قاراباغین تاریخی
آبیده لرینه عائد آز دا اوْلسا، معلومات وئریر.
عبّاسقولو آغا باكئ خانوف «گلستان ارم» اثرینده
قاراباغین تاریخینه عائد خئیلی تاریخی معلومات توْپلامیشدیر.موالّیف قاراباغین
تاریخی جوغرافیاسئ و ائتنوقرافیاسئ حاقّیندا توْپلادیغئ چوْخلو معلوماتئ اثری نین
بئشینجی فصلینده چوْخ ماراقلئ و اوْخوناقلئ شكیلده سیستم لشدیرمیشدیر.
ع.آ.باكئ خانوف قئید ائدیر كی،موستقیل دؤولتلر
اوْلان خانلیقلار دؤورونده آرا موحاریبه لرینه باخمایاراق، محصولدار قووّه لرین
اینكیشافئ ایستیقامتینده خئیلی ایره لیله ییش اوْلموش،١٩اونجو عصرین ایلك اوْن
ایللیكلرینده وطن توْرپاقلارئ نین رومانوف لار و قاجارلار آراسیندا پارچالانماسئ
ایسه آذربایجانا،اونون سوسیال – ایقتیصادی و مدنی – سیاسی حیاتینا آغیر ضربه لر وورموش،روس موستملكچیلری نین
الی ایله بوگونكو بلالاریمیزین ان بؤیوگوندن اساسئ قوْیولموشدور.
«قاراباغ نامه» لرده ارمنی عونصورو حاقّیندا صؤحبت
گئتمیر. قاراباغا ارمنی عونصورو ١٩اونجو عصرین اوّللرینده روسیا موستملكچیلری نین
الی ایله گتیریلمیش، سوْن ١۵– ٢٠ایل عرضینده خالقیمیزین باشینا آچیلان اوْیونلارین
بونؤوره سی محض او دؤورده،١٩اونجو عصرین اوّللرینده آذربایجان توْرپاقلارینا،او
جومله دن ده ، قاراباغا ارمنی لرین كؤچورولمه سی ایله قوْیولموشدور.
نوشته شده در تاریخ دوشنبه 4 خرداد 1388 | توسط:
بابك دلالی ممقانی | |
نظرات()
تبلیغات 
